Kryptowaluty w bilansie: jak ująć i wycenić bitcoina według MSSF?

Kryptowaluty w bilansie to temat, który jeszcze kilka lat temu interesował głównie entuzjastów technologii. Dziś trafia na biurka zarządów, dyrektorów finansowych i biegłych rewidentów. Spółki kupują kryptowaluty jako rezerwę płynności, przyjmują stablecoiny od kontrahentów, a niektóre budują na kryptoaktywach cały model biznesowy. Pytanie, które pada wtedy w dziale finansowym, jest bardzo konkretne: gdzie pokazać kryptowaluty w bilansie i według jakiej wartości je wycenić? Odpowiedź zaskakuje wielu przedsiębiorców. Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF) wciąż nie mają osobnego standardu dla kryptoaktywów. Bitcoin w spółce najczęściej nie jest ani gotówką, ani instrumentem finansowym. Jest… wartością niematerialną. A to ma bezpośredni wpływ na wynik finansowy, kowenanty bankowe i sposób, w jaki bank czy inwestor czyta sprawozdanie.

Kryptowaluty a MSSF – dlaczego nie ma prostej odpowiedzi?

Standardy, które dziś stosujemy do kryptoaktywów, powstały, zanim kryptoaktywa się pojawiły. Komitet Interpretacyjny MSSF (IFRS IC/ IFRIC) przyznał to wprost w 2019 r., wskazując, że MSR 38 „Wartości niematerialne” zmieniano bez myśli o kryptowalutach. Efekt? Rozdźwięk między treścią ekonomiczną a formą księgową. Ekonomicznie bitcoin w spółce to aktywo inwestycyjne: płynne, notowane w czasie rzeczywistym, wyceniane przez rynek przez całą dobę. Księgowo to najczęściej wartość niematerialna ujęta w cenie nabycia – w tej samej grupie co licencja czy znak towarowy.

Na ten problem literatura naukowa zwraca uwagę od lat. W moich publikacjach pokazywałem na przykładzie bitcoina, że brak jednolitej definicji kryptowalut utrudnia przypisanie ich do istniejących kategorii rachunkowości (Druszcz, 2018). Analiza definicji grup aktywów w MSR/MSSF i ustawie o rachunkowości prowadzi z kolei do wniosku, że kryptowaluty nie spełniają definicji instrumentu finansowego – w przeciwieństwie do kontraktów futures czy opcji, dla których są instrumentem bazowym (Druszcz, 2019). Podobne wnioski formułuje m.in. Procházka (2018), porównując konkurencyjne modele ujęcia kryptowalut według MSSF. Jedną z pierwszych analiz bitcoina z perspektywy rachunkowości przedstawili z kolei Ram, Maroun i Garnett (2016), pokazując, jak trudno dopasować go do tradycyjnych kategorii aktywów.

Ekonomicznie bitcoin to inwestycja. Księgowo – wartość niematerialna. Ten rozdźwięk jest punktem wyjścia do wszystkich decyzji, które musi podjąć dział finansowy.

Gdzie trafia bitcoin w bilansie? Klasyfikacja kryptoaktywów według MSSF

Zacznijmy od tego, czym kryptowaluta bez emitenta, taka jak bitcoin czy ether, nie jest:

środkami pieniężnymi – nie jest prawnym środkiem płatniczym i nie służy powszechnie do wyceny transakcji,
ekwiwalentem środków pieniężnych – jej wartość podlega istotnym wahaniom,
instrumentem finansowym – nie daje posiadaczowi umownego prawa do otrzymania gotówki od kogokolwiek.

Co zostaje? W decyzji z czerwca 2019 r. IFRS IC wskazał dwie ścieżki:

MSR 2 „Zapasy” – gdy kryptowaluta jest przeznaczona do sprzedaży w zwykłym toku działalności, np. u brokera lub giełdy handlującej na własny rachunek,
MSR 38 „Wartości niematerialne” – we wszystkich pozostałych przypadkach.

Nie wszystkie kryptoaktywa to jednak bitcoin. O właściwym standardzie decyduje treść ekonomiczna i prawa, jakie daje token – a nie słowo „krypto” w nazwie. Dobrym punktem wyjścia jest podział z unijnego rozporządzenia MiCA:

Decyzję o klasyfikacji pomoże podjąć poniższy schemat. Pytania warto zadawać po kolei: najpierw prawa umowne (MSSF 9), potem model biznesowy (MSR 2), na końcu charakter tokena. Co nie trafi wyżej, zostaje w MSR 38.

Ujęcie początkowe kryptowalut – od czego zaczyna się wycena?

Kryptowalutę kupioną za gotówkę ujmuje się w cenie nabycia, powiększonej o bezpośrednio przypisane koszty, np. prowizje giełdy. Kryptowalutę otrzymaną od klienta jako zapłatę za towary lub usługi wycenia się w wartości godziwej otrzymanego wynagrodzenia (MSSF 15). Wymiana jednego kryptoaktywa na inne to z kolei wymiana aktywów niepieniężnych – co do zasady według wartości godziwej. Trudniej jest przy kryptowalutach z wydobycia (mining) i nagrodach ze stakingu. Tu MSSF nie dają gotowych odpowiedzi, więc spółka musi sama opracować politykę rachunkowości na podstawie MSR 8 i rzetelnie ją ujawnić. To jeden z obszarów, w których warto wcześniej uzgodnić podejście z biegłym rewidentem.

Wycena kryptowalut: jeden bitcoin, trzy różne wyniki finansowe

Po ujęciu początkowym zaczyna się to, co dla zarządu najważniejsze – wycena na kolejne dni bilansowe. MSSF dają tu trzy ścieżki:

MSR 38, model kosztu – cena nabycia minus odpisy z tytułu utraty wartości. Spadki kursu trafiają do wyniku, a wzrosty można ujawnić tylko do wysokości wcześniejszych odpisów.
MSR 38, model przeszacowania – wycena w wartości godziwej, dostępna tylko przy istnieniu aktywnego rynku. Spadki idą do wyniku, wzrosty ponad cenę nabycia – do kapitału, czyli innych całkowitych dochodów (OCI).
MSR 2, broker-trader – wartość godziwa pomniejszona o koszty sprzedaży, ze zmianami w wyniku. Tylko dla podmiotów, które handlują kryptowalutami w zwykłym toku działalności.

Najlepiej widać to na przykładzie zaprezentowanym w poniższej tabeli. Spółka kupuje 1 BTC za 300 000 zł. Na koniec 2026 r. kurs spada do 260 000 zł, a na koniec 2027 r. rośnie do 380 000 zł.

Ten sam bitcoin, ta sama cena, a wynik finansowy w 2027 r. wynosi 40 000 zł albo 120 000 zł. Co więcej, w modelu przeszacowania nadwyżka z wyceny przy sprzedaży bitcoina nie przechodzi już przez rachunek zysków i strat – trafia wprost do zysków zatrzymanych. Zrealizowany zysk może więc nigdy nie pojawić się w wyniku netto.

W uproszczeniu księgowania w modelu przeszacowania wyglądają tak:

Ta asymetria – natychmiastowe ujmowanie spadków i odsuwanie wzrostów poza wynik – jest najczęściej krytykowaną cechą MSR 38 w odniesieniu do kryptowalut (m.in. Procházka, 2018; Druszcz i Procházka, 2021; Parrondo, 2023). Dla zarządu to nie jest akademicki spór. Wybór modelu wpływa na wynik, kowenanty bankowe, premie oparte na EBIT i komunikację z inwestorami.

Asymetria MSR 38: spadki kursu od razu bolą w wyniku, wzrosty w najlepszym razie trafiają do kapitału.

Wartość godziwa kryptowalut według MSSF 13 – o której godzinie kończy się rok?

Wszystkie modele poza ceną nabycia opierają się na wartości godziwej. A ta w świecie kryptowalut ma swoje pułapki. MSSF 13 wymaga ceny z rynku głównego, a gdy go brak – z rynku najkorzystniejszego, do którego spółka ma dostęp. W praktyce oznacza to cztery decyzje, które warto zapisać w polityce rachunkowości.

Który rynek? Ten sam bitcoin może mieć inną cenę na różnych giełdach. Liczy się rynek o największym wolumenie, na którym spółka faktycznie może handlować – a nie najwyższy kurs z agregatora.

Która godzina? Giełdy kryptowalut działają 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu. Nie ma więc „kursu zamknięcia”. Spółka musi przyjąć stałą godzinę wyceny, np. 23:59:59 czasu UTC, i stosować ją konsekwentnie.

Który poziom hierarchii wartości godziwej? Płynne kryptowaluty, jak bitcoin czy ether, to zwykle poziom 1. Mało płynny token, token z blokadą sprzedaży czy NFT to już poziom 2 lub 3 – z szacunkami i szerszymi ujawnieniami.

Czy istnieje aktywny rynek? Bez niego nie wolno zastosować modelu przeszacowania z MSR 38.

Do tego dochodzą ujawnienia: przyjęte osądy przy wyborze polityki, informacje wymagane przez MSR 38 lub MSR 2, wartość godziwa posiadanych kryptowalut oraz istotne zmiany kursu po dniu bilansowym. Przy zmienności bitcoina ten ostatni punkt bywa kluczowy dla czytelnika sprawozdania. Szerzej o tym, jak podchodzić do wyceny aktywów w ogóle, piszemy w artykule Wycena przedsiębiorstwa i aktywów – jak określić wartość firmy?.

Kryptowaluty w bilansie według MSSF, US GAAP i ustawy o rachunkowości

W USA problem wyceny kryptoaktywów został rozwiązany. Od 2025 r. obowiązuje tam aktualizacja ASU 2023-08, zgodnie z którą większość kryptoaktywów wycenia się w wartości godziwej przez wynik finansowy. W naszym przykładzie spółka raportująca według US GAAP pokazałaby więc w 2027 r. zysk 120 000 zł. W poniższej tabeli zaprezentowane zostało podejście do wybranych obszarów związnaych z kryptoaktywami w ujęciu UoR, MSSF i US GAAP.

W polskiej praktyce, przy stosowaniu ustawy o rachunkowości, kryptowaluty najczęściej kwalifikuje się jako inwestycje, bo spółki utrzymują je dla przyrostu wartości. Szczegółowe omówienie ujęcia kryptowalut w polskich realiach zawiera m.in. publikacja M. Szwed-Ziemichód wydana przez Stowarzyszenie Księgowych w Polsce. Tu również kluczowa jest spójna i udokumentowana polityka rachunkowości.

Co dalej z kryptoaktywami w MSSF?

Rada MSSF (IASB) w 2022 r. nie podjęła osobnego projektu dotyczącego kryptowalut. Wskazała, że temat zakresu MSR 38 wróci w szerszym projekcie badawczym dotyczącym wartości niematerialnych. Projekt ten trwa, a kryptoaktywa były omawiane m.in. na wspólnym posiedzeniu IASB i amerykańskiej FASB w czerwcu 2026 r. Gotowego standardu ani propozycji zmian jednak wciąż nie ma.

Kierunek wskazał natomiast EFRAG – organ doradzający Komisji Europejskiej w sprawie MSSF. W 2022 r. zarekomendował IASB zmianę MSR 38 tak, by kryptoaktywa można było wyceniać w wartości godziwej przez wynik finansowy. To podejście zbieżne z rozwiązaniem amerykańskim i postulatami literatury. Do czasu zmian obowiązują jednak obecne zasady, a ciężar rzetelnej prezentacji spoczywa na polityce rachunkowości i osądzie zarządu – podobnie jak przy wdrażaniu MSSF 18.

Podsumowanie

Kryptowaluty w bilansie nie są problemem technologicznym. Są problemem klasyfikacji, wyceny i polityki rachunkowości. Klasyfikacja mówi, czym bitcoin jest dla księgowego. Model wyceny decyduje, czy jego wzrost zobaczymy w wyniku, w kapitale, czy wcale. Wartość godziwa wymaga decyzji, które przy handlu 24/7 nie są oczywiste. Dopóki MSSF nie dostaną standardu dla kryptoaktywów, odpowiedzialność za rzetelny obraz spoczywa na zarządzie i dziale finansowym. Dobrze przemyślana polityka rachunkowości, spójne zasady wyceny i przejrzyste ujawnienia to dziś jedyny sposób, by kryptowaluty w sprawozdaniu finansowym nie zaskoczyły ani audytora, ani banku, ani inwestorów.

Wsparcie w sprawozdawczości kryptoaktywów z DBA Finanse

W DBA Finanse pomagamy spółkom uporządkować sprawozdawczość finansową tak, aby nowe obszary – takie jak kryptoaktywa – były ujmowane spójnie, zgodnie z MSSF i ustawą o rachunkowości. Przygotowujemy polityki rachunkowości, analizy klasyfikacji i wyceny oraz wspieramy w rozmowach z biegłym rewidentem.

Chcesz sprawdzić, jak ująć kryptowaluty w swojej spółce?

Zapoznaj się z zakresem naszych usług w sekcji: Sprawozdawczość Finansowa i Konsolidacja

Piotr Druszcz, Partner
Sprawozdawczość i Konsolidacja
druszcz.piotr@dbafinanse.pl

Źródła i literatura

Druszcz, P. (2018). The problem of the lack of a unified definition of cryptocurrencies vs. terms of accounting. Bitcoin example. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu.
Druszcz, P. (2019). Prezentacja kryptowalut w sprawozdaniu finansowym w ujęciu MSR/MSSF i ustawy o rachunkowości. Studia Oeconomica Posnaniensia, 7(3).
Druszcz, P., Procházka, D. (2021). Cryptoassets – nature, valuation and disclosures in accounting.
EFRAG (2022), Recommendations and Feedback Statement on EFRAG’s Discussion Paper Accounting for Crypto-Assets (Liabilities).
FASB (2023), ASU 2023-08, Crypto Assets (Subtopic 350-60).
IFRS Interpretations Committee (2019), Holdings of Cryptocurrencies – decyzja agendowa.
Parrondo, L. (2023). Cryptoassets: Definitions and accounting treatment under the current IFRS framework. Intelligent Systems in Accounting, Finance and Management, 30(4).
Procházka, D. (2018). Accounting for Bitcoin and other cryptocurrencies under IFRS. The International Journal of Digital Accounting Research, 18.
Ram, A. J., Maroun, W., Garnett, R. (2016). Accounting for the Bitcoin: accountability, neoliberalism and a correspondence analysis. Meditari Accountancy Research, 24(1).
Rozporządzenie (UE) 2023/1114 w sprawie rynków kryptoaktywów (MiCA).
Szwed-Ziemichód, M. Kryptowaluty w sprawozdaniu finansowym. Stowarzyszenie Księgowych w Polsce.